الدراسه فی اللغه العربیه

 

 

شرح قصیده الرتقیه القاضیه-  صفی الدین حلّی

ترجمه و شرح: حسنعلی شربتدار

******************************

خلاصه ای از زندگی صفی الدین حلّی

نظم پردازان عصر انحطاط بسیارند و همه از شعر کهن یا تقلید می کنند و یا بر حجم آن
می افزایند، بعضی از شعرای متوسط هستند که اشعارشان خالی از فایده نیست. ولی چیز تازه و نویی عرضه نکرده اند. تنها در بین آنها چند شاعر از میان برخاسته­اند که آهنگ ذوق شخصی از آثارشان به گوش می رسد، از جمله­ی آنها: البوصیری و ابن الوردی و صفی الدین الحلّی است.

    ابوالعباس عبدالعزیز بن سرایا معروف به صفی الدین حلی در حله عراق متولد شد و منسوب به آن جا گردید. پس از مدتی اقامت در قاهره دوباره به عراق بازگشت و در سال750 هجری وفات نمود. از نوجوانی علاقمند به شعر بود و برخود لازم دانست که فقط انسان­هایی که شایسته­ی مدح باشند آنها را مدح نماید و افرادی که ناشایست و پست باشند را هجو کند و لذا شعری جز در این قالب نسرایید. آشوب­هایی درعراق اتفاق افتاد که او را مجبور نمود به سوی آل ارتق پادشاهان سلسله ارتقیه اسپانیا که در سرزمین بکر بن وائل ساکن بودند کوچ نماید. در آن جا منصور نجم الدین ابوالفتح غازی را با 29 قصیده مدح نمود که هر کدام از آنها 29 بیت دارد و براساس حرفی از حروف هجا آغاز و ختم شده است که آنها را ارتقیات نامیده اند.
   صفی الدین حلّی به المؤید عمادالدین اسماعیل بن الملک الافضل بن ایوب پیوست و او را مدح نمود و بعد از آن همراه پسرش شمس الدین ابوالمکارم شد. بعد از مدتی به خاطر ترس از
فتنه­های موجود به سوی مصر رفت و پادشاه آن جا (الناصر) او را احترام بسیار نمود و صفی الدین نیز او را مدح گفت که مدایحش به الناصریات معروفند. دیوان خود را با اشاره­ی رئیس الوزرای مصر، ناصرالدین محمد بن قلاوون جمع­آوری کرد.

   صفی­الدین در اشعارش بسیار تصنع و تکلّف در آوردن فنون بدیعی و بازی با الفاظ را داشته است و این اشتیاقش او را واداشت تا قصیده­ای طولانی به نام « الکافیه البدیعیّه فی المدائح النبویه» را جمع آوری کند. در این قصیده انواع محسنات لفظی و معنوی علم بدیع را جمع آوری کرد و اسلوب سراییدن بدیعیات را برای آیندگان بنیان نهاد. اشتیاق خاصی به تسمیط اشعار شعرای گذشته داشت چنان که با قصیده سموأل(اذا المرءُ لم یدنس من اللؤم عرضه) چنین کرد؛ در وصف مظاهر طبیعت شهرت خاصی دارد و قصیده ای به نام «زهرّیه» را سروده. بدون شک اشعرالشعرای زمانش بود و شعرش با سبکی قوی و معانی بالا همراه است که گرایش به سوی ابتذال شعری و شعر عامیانه ندارد. وی در نوع موشّحات بیشتر نوآوری کرد تا در زبان فصیح عربی اشعار سبک کلاسیک او غالباً بندبازی­هایی است میان قافیه و صنایع بدیعی ولی با این حال از بارقه­ی اصالت و تازگی برخوردار است[1].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ترجمه و شرح قصیده الارتقیه القافیة

هر بیت این قصیده با حرف قاف، شروع و ختم شده است و لذا آن را « الارتقیه القافیة » نام نهادیم. در این قصیده، ابوالفتح غازی، ابن ارتق را مدح می­نماید و بر اساس اسلوب شعر قدیم، ابتدا به نسیب و تشبیب می پردازد و آنگاه با تخلص شعری به اصل موضوع مدح وارد می شود.

 

1- قِفي وَدَّعینا، قبلَ وَشکِ التَفَرُّقِ،          فما انا مَن یَحیا الی حینَ نَلتَقیِ !

2- قَضَیتُ، و ما أَودیَ الحِمامُ بِمُهجتي؛            وَ شِبتُ و ما حَلَّ البَیاضُ بِمَفرِقیِ.

3- قَضَیتِ لنا، فی الذُلّ ِ، فی مَذهَبِ الهَوی            و لم تَفرُقی بَینَ المُنَّعمِ و الشَّقِیِ؛

4- قَرَنتِ الرّضی بالسُّخطِ، والقُرب بالنوی،           و مَزَّقتِ شَملَ الوصلِ کُلٌ مُمزَّقِ.

5- قَبِلَتِ وَصّایا البَحرَ، من غیرِ ناصحٍ،            و أجبیتِ قولَ الهُجرِ من غیرِ مُشفِقِ؛

6- قطَعتِ زَمانی بالصُّدودِ، و زُرتِنی                          عَشیَّةَ زُمَّت، للتَرَحُّلِ، أَنیُقیِ

7- قضَی الدَّهرُ بالتفریقِ فأَصطَبري له              ولا تَذمُمي أفعالَه و تَرفَقِیِ

8- قَبیحٌ بنا ذمُّ الزمانِ و إن جَنی                       اذا کان فیه مثلُ غازی ابنِ ارتُقِ

9- قِوامٌ لدینِ اللهِ قد حَفِظَ الوری                     بعینِ، متی تَنظُر° الی الهرِ یُطرِقِ

10- قریبٌ، إذا نُدی، بعیدٌ إذا انتسی                    عبوسُ، إذا لاقی، ضَحوکُ إذا لقِی

11- قَسَی قلبهُ جُودا علی المالِ فاغتدَی                   یَجورُ، علی اموالِه، جَورَ مُحنَقِ

12- قَلائدُ اعناقِ الرجالِ هِباتُه                     تَرَی الناسَ منها کالحَمامِ المُطوَّقِ

13- قضَی بتلافِ المالِ، فی مَذهَبِ العَطا                   فجادَ الی ان قالَ سائلُه: اُرفُقِ

14- قَضَت عنه قومٌ، إذ رأت فیضَ جودِهِ            و من لم یَبن عن مَهبِطِ السیلِ یَغرَقِ

15- قویُّ السَّطا، لو خاصِمَ الدهرُ بأسَه                    غدا خاسراً، فی دِرعِهِ، المُمتزّقِ

16- قصیرُ الحُطا نحوالمعاصی، و إنها                    طِوالٌ، إذا ماجالَ فی صَدرِ فیلَقِ

17- قدیرٌ، علی جَیشِ اللُّهی، غیرُ قادرٍ                     تَقيٌ، لأحوالِ الوغَي غیر مُتَّقِ

18- قَنی الحَمدَ ثوباً للفَخارِ و إنَّه                     علی جِدَّةِ الأَیامِ، لم یَتخرَّقِ

19- قُدِ العَزمَ، وابقَ یا أباالفَتحِ سالماً                        فقد خفَضَ الدهرُ الجَناحَ لتَرتقي

20- قد استبشرَت منکَ الَّیالي، و إنما                     بَشاشتُها فی غیرِکم للتملُّقِ

21- قریبٌ من الداعي فَمن یَبغِ نُصرَةً                     یَجِدکَ و من یَطلُبکَ فی الضیقِ یَلحَقِ

22- قسَمتَ علی الوُرّادِ رِزقاً قَسَمتَهُ                           و قلتَ لها: ممَّا رزَقناکِ أنفِقیِ

23- قصَدناکَ یا نجمَ الملوکِ، لأَننا                       رأینا الوَری، من بحرِ جُودِکَ، تَستقی

24- قطَعنا الیک البِیدَ نُهدي مَدائُحاّ                        جَواهرُها من بَحرک المُتدفَقِ

25- قَصائدُ، فی ابیاتِهنَّ مَقاصدُ                        تَردَّدَ فی أَحداقِها سِحرُمنطِقِ

26- قَوافٍ، إذا ما جُزنَ فی سَمعِ ناقدٍ                 فعَلن به فِعلَ السُّلافِ المُعتَّقِ

27- قَدِمتُ بمدحی زائراً فلقیتَنی                    بحُسن قَبولٍ، للرَّجاء، مُحقِّقِ

28- قلیلٌ، الی ارضِ العراقِ، تَطلُّعي                       وجُودُکَ قَیدٌ للمکارمِ موُثِقیِ

29- قَصرتُ بمَعناک الحوادثَ، إذ رأت               بحَبلک، من دونِ الأَنام، تَعلُّقي.

 

1-  قِفِی وَدَّ عِینا، قَبلَ وَشکِ التَفُّرقِ                    فَما أنا مَن یَحیا الی حینَ نَلتَقي

المفردات

قِفی: فعل امرٍ للمؤنث لِأنّه یخاطب حبیته

الوَشک: بمعنی السرعه مِن وَشَکَ یَوشِکُ وَشکاً

          أوشَکَ أن یموتَ بمعنی قَرُبَ موتُه فمعنی الوَشک الدُّنّو للشیء.

وَدَّعی: فعل امرِ بمعنی التودیع

 

الشرح

یقول مخاطباً حبیبته:

قِفی لتودیعی قبلَ أن یأتی الفراقُ سریعاً لِأنّنی لااستطیعُ أن أعیشَ حتی نهایه الفراقِ لِنلتقی مَرَّةً أخری.

 

ترجمه

خطاب به محبوب خود می گوید:

قبل از رسیدن زمان جدایی برای خداحافظی با من توقف نما، زیرا من نمی توانم تا پایان مدت زمان جدایی زنده باشم تا بار دیگر همدیگر را ملاقات نماییم.

 

2- قَضَیتُ و ماأَودَی الحِمامُ بِمُهجتي         وشِبتُ و ماحَلَّ البَیاضُ بِمَفرقي

المفردات

قَضَیتُ: مُتُّ. قَضَی الرجلُ، ماتَ. قَضَی نحبَه و قُضِیَ علیه یعنی ماتَ.

أودَی به الموتُ: ذَهَبَ به. أودَی بالشیء: ذَهَبَ بِه.

الحِمام: الموت. قضاء الموت و قَدَرُه.

المُهجه: ج مُهَج و مُهَجات بمعنی الدم أو دم القلب و ایضاً الروح.

مُهجه کلِّ شیءٍ بمعنی أحسَنُه و خالصُه

شابَ –ِ شَیباً: إبیضَّ شَعرُه

المَفرَق من الشَّعر: موضع افتراقه (فرق موی سر)

 

الشرح

یقول: إنّنی مُتُّ بینما الموتُ لم یذهب بروحی قَطُّ وأَصبَحتُ شیخاً هَرِماً قبل أن یَحِلَّ البَیاضُ بِرأسی.

یرید أن یقول: صحیحٌ أنّنی أمشی و أتکلَّمُ و لکن فی الحقیقه لیس فِیَّ روحٌ.

 

ترجمه

من مُردم ولی مرگ روح مرا از بین نبرده است و قبل از آن که موی سفید بر سرم آید پیر شده­ام.

من پیر سال و ماه نیم، یار بی­وفاست      بر من چو عمر می گذرد پیر از آن شدم

در این بیت، شاعر، رنج و سختی هایی که از دوری و جدایی با محبوب کشیده است را به تصویر می کشد و سفیدی موی سرش را علامت روشنی از تحمل آن سختی ها و رنج ها تلقی می کند.

 

3- قَضَیتِ لَنا فی الذُلِّ فی مذهَبِ الهَوی       ولم تَفرُقی بینَ المُنَّعمِ والشَّقِي

 

المفردات

قَضَیتِ: حَکَمتِ. قَضَی بکذا: حَکَمَ بِه

فی الذلِّ بمعنی بالذلِّ

مذهب الهوی: طریقه الهوی و العشق

فَرَقَ _ُ فَرقاً و فُرقاناً بینهما بمعنی فَصَلَ بینهما

المُنعَّم: اسم المفعول من نَعَّمَ الرجلَ یعنی رَفَّهه (خوشبخت)

 

الشرح

یقول: حَکَمتِ لنا فی مذهب الحُبِّ ولم تُمَیِّزی فی ذلک بین السعید والشقّی.

 

 

 

ترجمه

تو ای محبوب من در مکتب دوستی و عشق، حکم به خواری من نمودی و بین انسان سعادتمند و خوشبختی چون من با انسان بدبخت و شقی فرقی ننهادی.

4- قَرَنتِ الرِّضَی بِالسُّخطِ و القُربَ بالنَّوی         و مَزَّقتِ شَملَ الوَصلِ کُلَّ مُمزَّقِ

المفردات

سَخِطَ _َ  سَخَطاً علیه: غَضِبَ علیه. السُّخط ضِدُّ الرِّضی.

قَرَنَ _ُ قَرناً الشیءَ بالشیء: شَدَّه و وصلَهُ به

النَّوی: البعدُ، بین کلمات الرضی و السخط- القرب و النوی التضاد و التطابق من الوجوه البدیعیه.

الشَّمل: الاجتماع و التفرّق. یقالُ فَرَّق اللهُ شَملَه (بمعنی الاجتماع) و جَمَعَ اللهُ شَملَه (بمعنی التفرّق)

المُمزَّق: مصدر میمی. و کلَّ نائب مفعول المطلق لِمزَّقتِ.

 

الشرح

یقول: لَم أرَ منکِ رِضیً غیرَ مُقترنٍ بالسُّخطِ کما لَم أرَ منکِ قُرباً غیرَ مقترنٍ بالبُعد و هکذا مَزَّقتِ شَملَ الوصل کلَّ التمزیقِ و فَرَّقتِ جَمعَنا.

 

ترجمه

تو همیشه شادی و خوشحالی را همراه با خشم و ناراحتی نمودی و نزدیکی و وصال را همراه با دوری و جدایی و این چنین آویزه دوستی و وصالمان را کاملاً گسسته ای.

معنای این بیت نزدیک به این شعر فارسی می باشد که می گوید:

دیدار می نمایی و پرهیز می کنی           بازار آتش خود و ما تیز می کنی

 

5- قَبِلتِ وَصایا الهَجر من غیرِ ناصحٍ         وأحیَیتِ قولَ الهُجرِ مِن غیرِ مُشفِقِ

المفردات

الوصیه ج الوصایا و هی اسمٌ من الإیصاء، وصایا الله بمعنی ما أَلزَمَ به عبادَه و أوجبه علیهم

الهَجر من هَجَرَ _ُ  هَجراً الشیءَ: تَرکه و أعرَضَ عنه و هَجَره بمعنی صَرَمَه و قَطَعه ضدّ وَصَله.

الهُجر اسمٌ من الإهجار یعنی القبیح من الکلام و فی النطق بمعنی الإفحاش مِن أهجَرَ فی منطقه یعنی تکلَّمَ بالهذیان، و أهجَرَ بفلانٍ بمعنی إستَهزأَ به  و قال فیه قولاً قبیحاً.

حرف مِن فی البیت الإستعانه، تقول نَظَر الیه من عین یعنی بعینٍ.

بین الهَجر و الهُجر الجناس الناقص من اختلاف حرکه الحرف الاول و یقال الجناسُ المحرَّف.

 

الشرح

یقول: قَبِلتِ ما أمَرَ به الهَجرُ من عَدُوِّ غیرناصحٍ و استعملتِ الکلامَ القبیحَ من جدیدٍ بتحریضِ عدوٍّ لیست له شفقهٌ.

ترجمه

تو سفارش هایی که دشمن جدایی و فراق نمود قبول کردی و به تشویق او سخنان ناپسندی که در مکتب عشق و دوستی مان مورد قبول نیست را به زبان آوردی.

مقصود شاعران از سخنان ناپسند، کلمات وداع خداحافظی بین دو دوست است که به هنگام جدایی و مسافرت محبوب بین آن ها بیان می­گردد.

 

6- قَطَعتِ زمانی بالصُّدودِ و زُرتِنی      عَشیَّهَ زُمَّت للترحُّلِ أنیُقي

المفردات

زمانی: عمری

الصدّ ج الصدود بمعنی المنع و الهجران

العشیّه: الوقت من زوال الشمس الی المغرب أو من صلاه المغرب الی العَتَمه.

زّمَّ _ُ  زَمّاً الجَمَلَ: وَضَعَ له الزمامَ و المِقودَ. زُمَّت أنیقی: کنایه عن التهیّیء للرحیل ( بر شتر مهار بست)

الناقه ج أنیق و نُوق: أنثی الجمل و بالقلب المکانی أینق صحیح أیضاً.

فعلُ « زُمَّت» مجهولٌ و أنیق نائب فاعلٍ لَه فی تقدیر الرفع.

 

الشرح

یقول: ضَیَّعتِ عمری بالهجرانِ و جِئتِ إلیّ مساءَ یوم استعددتُ للرحیل.

 

ترجمه

تو با امتناع و دوری از من عمرم را تباه ساختی و شامگاهی به دیدن من آمدی که آماده سفر بودم.

 

7- قَضَی الدَّهرُ بالتفریقِ فأصطَبِری له       ولا تَذمُمی أفعالَه و تَرَفَّقِي

المفردات

قَضَی الدهرُ: حَکَم الدَّهرُ

إصطبري: فعل امرٍ من باب الافتعال و فیه قاعدة الابدال لحروف الاطباق.

ذَمَّه_ُ ذَمّاً: عابَهُ و لامَه. لاتذممي فعل نهی و جزمه بحذف النون و الفاعل ضدِالیاء.

تَرفَّقَ ه: عامَلَهُ بلطفٍ و احسانٍ. تَرفَّقی: فعل امر من باب التفعّل و الفاعل ضدِالیاء.

الشرح

یقول: إنَّ الدهرَ قدحَکَم علینا بالهَجر و الفراق فعلیکِ أن تتحملّي حُکمَه بلطفٍ دونَ أن تذممي فِعلَه.

 

ترجمه

روزگار بر ما حکم هجران و دوری نموده است پس بر تو لازم است صبوری کنی و کار روزگار را مذمت ننموده و به نرمی رفتار کنی.

 

8- قَبیحٌ بِنا ذمُّ الزمانِ و إن جَنی         إذا کانَ فیه مثلُ غازی ابنِ اُرتُقِ

المفردات

جَنی ِ_ جِنایه: ارتکَبَ جریمةً

غازی ابن ارتق هو ممدوح الشاعر فی هذه القصیده

فی هذا البیت فنٌّ خاصٌ فی البلاغه نُسَمِّیه بحُسن التخّص أو براعه التخلّص و الشاعر یرید أنَّ یدخلَ فی مدح الممدوح و یُغَیِّر الکلامَ مع حفظ تناسب الالفاظ.

 

الشرح

یقول: إذ أنّه من القبیح أن نَذُمَّ و نُقَبِّحَ الدهرَ و إن ارتکَبَ جریمهً بحقِّنا و خاصهً إذا عاش فیه انسانٌ عظیمِ کغازی ابن ارتق.

 

ترجمه

زیرا سرزنش روزگار اگرچه بدی نموده باشد زشت است، مخصوصاً روزگاری که در آن فردی مثل غازی ابن ارتق وجود دارد.

 

9- قِوامٌ لدینِ اللهِ قدحَفِظَ الوَری        بعینٍ متی تَنظُر الی الدَّهرِ یُطرِقِ

المفردات

القِوامِ: مایکفی الانسانَ من القوت (مقدار طعامی که برای انسان بسنده باشد)

       قِوامُ الامر و قیامُه یعنی نظامُه و عمادُه و مایقومُ بِه (نظام کار و آن چه کاری به آن پایدار و برپا باشد)

      یقال: هو قِوامُ أهلِه و قیامهم أی یُقیم شَأنَهم (او برپادارنده شأن و شوکت خانواده خود است)

الوَری: الناس

أطرَقَ: سَکَتَ و لم یتکلّم- یقال أطرَقَ رَأسَه بمعنی خَفَضَه و أرخی عینیه ینظُر الی الارض.

 

الشرح

یقول: مثل ابن ارتق الذی هو عمادٌ لدینِ اللهِ یحفظُ المسلمین بعینٍ ذاتِ مهابهٍ

إذا نظرت الی الدهر یُطرِق الدهرُ مِن هیبته.

 

ترجمه

در این زمان، نظام و برپایی دین خداوند به وسیله ابن ارتق می باشد و با چشمی مسلمانان را حفظ می نماید که هرگاه با آن چشم با مهابت به روزگار می نگرد روزگار، سرش را به پایین
می افکند.

 

10- قریبٌ إذا نُودی، بعیدٌ إذا انتمی      عبوسٌ إذا لاقَی، ضَحُوکٌ اذا لَقِی

المفردات

نادَی الرجلَ و بالرجلَ: صاحَ به. نُودِی مجهول من باب المفاعله.

إنتهی فلانٌ الی أبیه: إنتَسَبَ واعتزی (به آن منسوب شد)

العبوس: الذی یُقطِّبُ وجهَه- الکالحُ وجهاً.

لاقَی الرجلَ: صادَفَه و قابَلَه. لَقِیَ _َ لِقاءً: صادَفه ورآهُ.

الضَحوک: الکثیر الضَّحک.

فی هذا البیت فنٌّ من البدیع بین کلمات« قریب، بعید» و «عبوس، ضَحوک» هو التضاد و الطباق.

کلٌّ من قریب، بعید، عبوس، ضحوک، خبرٌ لِلمبتدا المحذوف (هو).

 

الشرح

یقول: هو بالنسبه للناس الذین خاطبوه قریبٌ الیهم و إذا ذُکرِ نسبُه هو بعیدٌ فی النسب و إذا لاقَی مع العدوِّ فی الحرب عبوسٌ و إذا استقبل و صادفَ الناس للجود ضَحوکٌ.

 

ترجمه

هنگامی که مورد خطاب واقع شود به مردم نزدیک می باشد و زمانی که نسب هایش شمرده شوند بسیار دور می باشند(صاحب اصل و نسب است) و زمانی که در جنگ با دشمن برخورد می­کند عبوس و گرفته است و هنگام دیدار با مردم برای جود و بخشش خندان است.

شاعر در این بیت، کمال صفات ممدوح خود را برمی­شمرد و صفت­های متضاد را در او جمع
می­کند. این بیت مانند این اشعار است که در وصف امیرمؤمنان امام علی علیه السّلام گفته شده است:

جُمِعَت فی صفاتکَ الأضدادُ      فَلهذا عَزَّت لک الأندادُ

زاهِدٌ حاکمٌ حلیمٌ شجاعٌ       ناسکٌ فاتکٌ فقیرٌ جوادُ

خُلقٌ یُخجِلُ النسیمَ من العَطَفِ       و بَأسٌ یذوبُ منه الجمادُ

ای علی^(ع) در صفات تو همه­ی خصلت­های متضاد جمعند و لذا یافتن همانندی برای تو سخت است

تو زاهد و حاکم و بردبار و شجاعی و نیز عابد و جنگجو و فقیر و بخشنده­ای

اخلاقی از برای توست که نسیم را از وزیدن خجل می­سازد و قدرتی در توست که جمادات از آن ذوب می­گردند.

 

11- قَسَی قلبُه جُوداً علی المالَ فاغتَدَی      یَجورُ علی أموالِه جَورَ مُحنقِ

المفردات

قَسَی _ُ قَسواً و قَسوهً و قَساوةً: صَلُبَ و غَلُظَ فهو قاسٍ

إغتدیَ علیه: بَکَّر- أتاهُ بکرةً.

جارَ _ُ جَوراً علیه: ظَلَمه.

حَنِقَ _َ حَنَقاً علیه و منه: اغتاظَ. الحَنَقُ: شدّةُ الاغتیاظ. المُحنَق: اسم المفعول من باب الافعال بمعنی الذی سُخِط علیه.

کلمة جوداً منصوبٌ علی التمییز و جورَ منصوب علی المفعول المطلق النوعی.

 

الشرح

یقول: صارَ قلبُه قسیّاً لِأموالِه و کأنّه یظلمُ و یجورُ علی أموالِه لِأجلِ کثرة الجود و العطاء.

 

ترجمه

قلب او به خاطر بسیاری جود و بخشش نسبت به اموالش قسی و سخت شده است و صبح می­کند در حالی که بر اموال خود ستم روا می­دارد مثل ستم بر کسی که مورد خشم و نفرت دیگری واقع شده است.

شاعر می­خواهد بسیاری جود و عطایش را ترسیم نماید و لذا به صورت کنایه بسیاری بخشش را به سختی قلب ممدوح نسبت به اموال ذکر می­کند که هیچ مهربانی و لطفی برای آنها جهت باقی ماندنشان در خزانه­اش ندارد بلکه دائماً به کسی که طلب بخشش نماید عطاء می­کند.

12- قلائدُ أعناقِ الرجالِ هِباتُه        تَرَی الناسَ منها کالحَمامِ المُطوَّقِ

المفردات

القِلادة ج قَلائد و قِلاد: ماجُعِل فی العُنق من الحَلی (گردنبند)

الهِبَه ج الهِبات مِن وَهَبَ _َ هِبَهً: الشیءُ الموهوب (بخشش)

و یقال وَهَبَ المالَ فلاناً أو لفلانٍ: أعطاه ایّاهُ بلاعوضٍ. قیلَ إنَّ «وَهَبَ» لایتعدّی بنفسه الی مفعولیه الّا إذا ضُمِّنَ معنی جَعَلَ.

الحمامه المُطوَّقه ذات الطَّوقِ و الطَّوق ج أطواق: حَلیٌ للعُنق یحیط به.

 

الشرح

عطاءُ ه یشملُ کلَّ  الرجالِ و النساءِ و انتَ تری قلائدَ الجود و العطیه کتلألَأُ فی اعناق الناسَ لتلالأ الطوق فی عنق الحمامه.

 

ترجمه

حلقه­های احسان بر گردن مردم از بخشش­های اوست و مردم را در آن حالت مانند کبوتران زیبای طوق­دار می­پنداری.

مقصود شاعر در این بیت، اثبات اطاعت و فرمانبرداری مردم از ممدوحش می­باشد که با جود و بخشش و احسان خود توانسته است آن ها را به بندگی کشد چنان که فرموده­اند:

أَحسِن الی الناس تَستَعبِد قلوبَهُم       فَطَالما إستَعبَدَ الانسانَ إحسانُ

به مردم نیکی کن تا بر قلب­هایشان مسلط گردی زیرا چه بسیار احسان و نیکی انسان­ها را به بندگی کشیده است و نیز امام علی(ع) فرموده­اند: الانسانُ عبدُ الاحسانِ. انسان بنده احسان و نیکی است.

 

13- قَضَی بِتلافِ المالِ فی مذهبِ العَطا        فجادَ إلی أن قال سائلُه: أُرفُقِ

المفردات

تلافیُ یَتلافی تلافِاً الشیءَ = تَدَراکَه، تدارَکَ مافاتَ منه (آن را دریافت)

حذفت الیاءُ من آخر المصدر فی البیت تخفیفاً فی اللفظ.

 اُرفُق فعل امرِ مِن رَفُقَ _ُ رِفقاً له و به و علیه: عامَلَه بلطفٍ (با او نرمی و مهربانی نمود)

الرِّفق: لین الجانب و اللطف و المقصود هنا عاملِه بلطفِ.

قَضَی ِ_ قَضَاءً= حَکَمَ

الشرح

یقول: حَکَم علی اساس مذهب السخی بتدارک المال و جمعه ثمّ أعطی السائلَ منه إلی أن أثقَلَ بالعطاء فقالَ عامِل بی بلطفٍ ولاتزدنی.

 

ترجمه

غازی این ارتق براساس مکتب جود و بخشش ابتدا حکم به جمع­آوری مال و ثروت نمود و آن گاه شروع به جود و بخشش نمود تا اندازه­ای که دریافت کنندگان از آن خسته شده و گفتند: ما را کفایت می­کند.

 

14- قَصَت عنه قومٌ إذرأَت فیضَ جودِه         و مَن لم یَبِن عن مَهبِطِ السَّیلِ یَغرَقِ

المفردات

قَصَی یَقصُو قَصواً و أیضاً قَصِیَ یَقصَی قَصَاً المکانُ= بَعُدَ

قَصَی الرجلُ عن القومِ= تباعَدَ

بانَ ِ_ بَیناً عنه= إنقطع عنه و فارقَهَ

المَهبط= موضِعِ الهبوط و النزول

 

الشرح

یقول: إبتَعَد عنه قومٌ حینما رأوا فیضان بحر سخاءه و هذا امرٌ طبیعیٌّ إذ إنّما مَن لایبتعد عن السیل یغرق فیه.

 

ترجمه

شاعر می­گوید: بعضی از مردم بعد از آن که از دریای بخشش او لبریز شدند از او دور گشتند و این یک امر طبیعی است زیرا هر کس از محل بارش باران فراوان و حرکت سیل دور نشود در آن غرق می­گردد.

 

15- قویُّ السَّطا، لو خاصَم الدهرُ بأسَه      غدا خاسراً فی دِرعِه، المُتمزِّقِ

المفردات

السطا: السَّطوة و القهر

خاصَمَه: نازَعه و جادلَه

البأس: الشجاعه و القوه

غدا: صارَ مِن الافعال الناقصه

الدِرع: ج دُروع: قمیص مِن زرد الحدید یُلبَس وقایه مِن سِلاح العدو. (زَرَدَ الدِرعَ= سَرَدها)

المُتمزِّق: المُتشقِّق

 

الشرح

یقول: إنَّ سطوته و قدرته قویّه لِدرجه أنَّ الدهر لو أراد مخاصمته لَخَسر و هو في دِرعه المُتمزِّق

 

ترجمه

قدرت و توانش در پیروز شدن بر حریفش آن قدر قوی می­باشد که اگر روزگار بخواهد با او نزاع کند در حالی که زره و لباس رزم روزگار پاره پاره می­گردد زیان دیده باز می گردد.

 

16- قصیرُ الخُطا نحوالمعاصی و إنّها      طِوالٌ، إذا ماجالَ فی صدر فیلَقِ

المفردات

الخُطوة ج خُطاً و خُطُوات= مابین القدمین عندالمشی و العامه تقول «فَشخة»

إنّها= الضمیرِ یرجع إلی الخُطا

جال _ُ جَولاً- جَولاناً فی المکان= دار، طافَ

الفَلیق ج فیالق بمعنی الجیش العظیم

 

الشرح

یقول: إنّه لایخطو نحوالذنوب بخُطواتٍ واسعه و إنّ خطواته طِوالٌ حینما یقود جیشَه العظیم.

 

ترجمه

او به سوی خطاها و گناهان گام برنمی­دارد و خطاهایش کم است ولی زمانی که لشگر بزرگش را فرماندهی می­کند و به میدان نبرد می رود گام­های بلند و بزرگی برمی دارد.

 

17- قدیرٌ، علی جَیش اللُّهی، غیر قادرٍ      تقیٌّ، لِأهوال الوَغی، غیرُ مُتّقِ

المفردات

اللُّهی جمع اللُهیّه یعنی العطیه أو افضل العطایا و اجزلها.

الهَول جمع أهوال= المخافة من الامر

الوَغی= الحرب

 

الشرح

یقول: إنّه قدیرٌ و لکن غیر قادر علی جیش العطایا (یعنی یغلبه هذا الجیش فیُبِّدد اموالَه و المراد هناالاشارة الی کرمه) و هو تقیٌّ و لکنّه لایتّقی و لایتجنّبُ الاهوالَ.

المراد بهذا التلاعب فی الالفاظ هو الجناس.

 

ترجمه

او توانا و نیرومند است ولی در مقابل لشگر بخشش­ها و عطایا توانایی ایستادگی ندارد و اموالش را می بخشد و او از دخالت در امور پرهیز می کند ولی در مقابل امور جنگ و لحظه­های حساس آن پرهیز نمی­کند و شجاعانه وارد صحنه می­شود.

 

18- قَنی الحمدَ ثوباً للفَخارِ و إنّه         علی جِدَّةِ الایامِ لم یَتخرَّقِ

المفردات

قَنی یقنی قَنیاً و قِنیاناً و قُنیاناً المالَ: إکتَسَبه و قَنی الحیاءَ یعنی لَزِمَه.

جَدَّ یَجِدُّ جِدَّةً الثوبُ: صار جدیداً و یقصد مِن جِدَّة الایام، تجدَّد الایام و تغیّرها.

تَخرَّق و خَرَق و اخرورق یعنی تَمزَّقَ.

الفَخار: الفضل و المنقبه و المکرمه.

 

الشرح

یقول: إکتَسَبَ الحمدَ بأفعاله کثوبٍ للفخر یُزینُّه و لایتمزّق هذا الثوب علی رغمٍ مِن تجدّد الایام و تغیّرها.

 

ترجمه

با کارهای مهم خود حمد و ثناء دیگران را برای خود کسب نموده که مانند لباسی بر افتخارات خود پوشانده است و این لباس حمد و ستایش او در طول روزگاران کهنه نمی­شود و پاره
نمی­گردد.

 

 

19- قُدِالعزمَ و ابقَ یا أباالفتحِ سالماً          فقد خَفَضَ الدهرُ الجناحَ لِتَرقیِ

المفردات

قُد فعل امر مِن قاد یقودُ قَوداً الجیشَ = صار رئیساً علیهم

ابالفتح: کنیة منصور نجم الدین غازی

خَفَضَ –ِ خَفضاً ه –  حطّه بعد العلوّ – ضد رَفَعَه

لترقی = لِترفع

 

الشرح

یقول: خُذ بزمام العزم و دُم سالماً یا اباالفتح لِانَّ الدهَر قد أرخَی لک جناحَه لِتبرکبه و ترتقي سماءَ المجدِ و العظمة.

 

ترجمه

ای اباالفتح منصور غازی، اراده و عزم خود را محکم کن و همیشه سالم بمان، همانا روزگار
بال­های خود را پایین آورده تا سوار آن شوی و به عزت و سربلندی برسی.

 

20- قد استبشَرت منک اللیالی و إنّما      بَشاشَتُها فی غیرِکم لِلتملُّقِ

المفردات

اِستَبشَر به: سُرَّ به

منک فی البیت معنی بک.

اللیالی: الایام و الدهر

تَملَّق الرجُل و للرجل به معنی مَلِقَه یعنی تَوَدّّد الیه و تَذلَّلَ له و أبدَی له بلسانه مِن الاکرام و الوُدِّ ما لیس فی قلبه.

 

الشرح

یقول: سُرَّت الایامُ بک فَتهلَّل و جهُها حقاً اَمّا بشاشتها فی غیرِک فلیست حقاً بل للتظاهر و التمّلق.

* تَهلَّل الوجهُ = تَلَأَ لأَ مِن السرور.

 

ترجمه

روزگار از وجود تو شادمان شد و شادی او از وجود شما حقیقی می باشد ولی در غیر شما ظاهرسازی و از روی تملق و چاپلوسی است.

21-  قریبٌ مِن الداعی فَمَن یَبغ نُصرةً       یَجِدکَ و مَن یَطلُبک فی الضیق یَلحَقِ

المفردات

الداعی: الذی یستعین

بَغی یبغی= طَلَب یطللبُ

الضیق = الشدّه

لَحِقَه=  اَدرَکَه و لَصِقَ به

 

الشرح

یقول: اَنتَ قریبٌ لِمَن یدعوکَ، فَمَن یطلب منک عوناً علی مَن یُحارِبُه یَجِدکَ مِعواناً و مَن یطلب جودک فی الشدة یَصِل الی ما یرید من نوالک.

 

ترجمه

کسی که از تو طلب کمک و یاری بخواهد تو به او نزدیک هستی و سریعاً او را کمک می کنی و کسی که در سختی و تنگنای زندگی قرار گرفته باشد و از جود و بخش تو طلب کند به آن
می رسد.

 

22- قَسَمتَ علی الوُرّادِ رزقاً قَسَمتَه         وَ قُلتَ لها: مِمّا رَزَقناکِ أَنفِقی

المفردات

قَسَمَ  ِ قَسماً الشیءَ و قَسَّمه یعنی جزاَه

قَسَم فلانٌ اَمرَه یعنی قَدَّر و نَظَر فیه کیف یفعلُ

الوُرّاد جمع لِلوارد

 

الشرح

یقولُ: أعطیتَ الوفودَ الوارده علیک رزقاً قَدّرتَه و عَیّنتَه بدقهٍ ثمَّ قُلتَ الوّراد:

أنفقوا مِمّا رَزَقناکم.

 

ترجمه

نعمت ها و روزی های مختلف را به افرادی که به نزد تو آمده اند به اندازه تقسیم کرده ای و بخشش بسیار نموده ای و به آنها تذکر داده ای که از این روزی ها به دیگران نیز انفاق کنید.

 

23- قَصَدناک یا نجمَ الملوکِ، لِاَنّنا      رأینا الورَی مِن بحر جُودک تستقیِ

المفردات

الوَری = الناس

تَستقی= تروي و تطلب ما تشربه

 

الشرح

یقول: یا شمسَ الملوک أتینا الیک قاصدینَ اِذ شاهَدنا جمیع الناس یقترفونَ مِن بحر سخاءک

 

ترجمه

ای سرور پادشاهان از آن جایی که دیدیم همه مردم از دریای بخشش تو سیراب می­شوند ما نیز قصد درگاه تو را نمودیم و به نزد تو آمدیم.

 

24- قَطَعنا الیک البِیدَ نُهدِي مَدائحاً       جواهرُها مِن بحرک المُتدفِّقِ

المفردات

قَطَع الطریقَ= سَلَکَه و سار فیه، طواه

البَیداء ج البید و البیداوات بمعنی الفلاة / أهدَی الیه کذا: بَعَثَ به الیه و أتحفَه به إکراماً

تَدفَّقَ الماءُ: تَصَبَّبَ

 

الشرح

یقول: طَوینا الصحاری سائرینَ الیک و مُهدینَ مدائحَ منظوماً، کلماتها و معانیها مِن جواهر بحرک المُتصبَّب  

 

ترجمه

بیابان­ها و سرزمین­ها را پیمودیم و به سوی تو آمدیم تا شترهای خود را که از گوهرهای دریای جود و بخشش ریزان تواست را تقدیم حضورت نماییم.

 

25- قصائدُ فی أبیاتِهنَّ مقاصدُ         تَردَّدَ فی أحداقها سِحرُ منطقِ

المفردات

مقاصد: هنا بمعنی المعاني الشعریّه و یتخیّل لها عیوناً استعارةً

تَردَّد: بمعنی تکرَّرَ و یموجُ

الاحداق: ج الحَدَقه بمعنی سوادالعین الأعظم.

 

الشرح

یقول: و هی (المدائح) مقاصد تشتملُ أبیاتها علی معانٍ یموجُ سحرُ المنطق فی عیونها الجمیلة

ترجمه

این مدائح که تقدیم شما می­شود شامل معانی والایی در مدح و ستایش شما می­باشد که بهترین سخنان ادیبانه و کلمات سحرآمیز در آن موج می­زند. 

 

26- قَوافٍ اذا ما جُزنَ فی سَمعِ ناقدٍ    فَعَلنَ بِه فِعلَ السُّلافِ المُعتََّقِ

المفردات

جاز یجوز جَوزاً و جوازاً و مجازاً المکانَ و بالمکان بمعنی سارَ فیه و جاز المکان یعنی تَرکَه و قَطَعه.

السُّلاف ج السُّلافات بمعنی ماسال و جَری قبل العَصر و هو أفضل الخمر

المُعتّق بمعنی الخمر القدیمة الجیّدة

 

الشرح

هذه المدائح لَها قوافٍ عالیهٌ إذا دَخَلنَ سمعَ ناقدٍ أکسبته نَشوةً و نشاطاً.

 

ترجمه

این مدائح، دارای قافیه­ها و الفاظ عالی می­باشند که اگر به گوش نقد کننده شعر برسد نه تنها از آنها انتقادی نمی­کند بلکه او را سرمست و چالاک می­سازد آن چنان که شراب خالص در انسان اثر می­گذارد.

 

27- قَدِمتُ بمدحی زائراً فَلَقیتنی        بِحُسنِ قبولٍ لِلرجاءِ مُحقِّقِ

المفردات

قَدِمتُ: جِئتُ

حَقَّق الامرَ: أنجزَهَ

 

الشرح

یقول: جِئتُ الیک بمدحی زائراً و استقبلتنی بِحفاوةٍ جمیلةٍ و اکرامٍ عظیمٍ و حَقّقتَ لی ما رجوتُ منک

ترجمه

با این مدائح به دیدار تو آمدم و تو با احترامی وافر و گرمی بسیار از من استقبال کردی و آن چه می­خواستم را انجام دادی.

28- قلیلٌ الی ارضِ العراقِ تَطلُّعیِ      وجودُک قیدٌ للمکارمِ مُوثِقیِ

المفردات

تَطلّعه: نَظَر الی طَلعته- هنا بمعنی ذهاب الشاعر الی وطنه.

الواو فی الشعر الثانی حالیه.

 

الشرح

یقول: کونی مُقیِّداً بوثاق مکارمک و سخاءک جَعَلنی قلیلَ التطلّع الی وطنیِ العراق.

 

ترجمه

در حالی که دربند جود و بخشش تو هستم و از الطاف بسیار در نزدت بهره­مند می­باشم دیگر کمتر به وطن خودم عراق سفر می­کنم.

 

29- قَصَرتُ بمغناک الحوادثَ إذ رَأَت       بحبلک من دونِ الاُنام تَعلُّقیِ

المفرات

قَصَرَ یَقصُر قَصراً الشیءَ یعنی حَبَسَه. القصر فی الکلام بمعنی الحَبس.

المَغنی: البیت و المنزل ج مغانٍ

الأنام: الناس

 

الشرح

یقول: حَبَستُ الحوادثَ و المصاعبَ فلاتستطیعُ الحوادثُ أن تفعلَ علیَّ شیئاً و لن تَصِلَ اِلیَّ حینما رأتنی مُتمسّکاً دونَ الناس بحبل وُدِّک فی بیتک.

 

ترجمه

از زمانی که به ریسمان محبت و عشق تو دلبسته شده­ام حوادث و مصائب روزگار به من آسیبی نمی­رساند و گویا آنها را با وجودم در نزد تو حبس کرده­ام.

 

«والحمدالله رب ا